Schaken doe je zo

Schaken is al eeuwenlang één van de populairste bordspellen ter wereld, en dat is niet voor niets. De regels zijn snel te leren, maar het spel zelf is zo intens dat je er een leven lang mee bezig kunt zijn. In deze blog leggen we stap voor stap uit hoe je schaakt, zodat je vandaag nog je eerste partij kunt spelen.

Het doel van het spel
Schaken speel je met twee personen: één speelt met wit, de ander met zwart (of ander kleur). Wit begint altijd. Het doel is om de koning van de tegenstander schaakmat te zetten. Dat betekent dat zijn koning wordt aangevallen en dat hij die aanval op geen enkele manier meer kan ontwijken.

Het bord opstellen
Het bord heeft 64 vakjes, afwisselend licht en donker. Leg het bord zo neer dat er rechtsonder bij jou een licht vakje ligt. Elke speler heeft zestien stukken:
• 1 koning
• 1 dame
• 2 torens
• 2 lopers
• 2 paarden
• 8 pionnen
De pionnen staan op de tweede rij. Daarachter staan de torens in de hoeken, dan de paarden, dan de lopers. De dame komt op het vakje van haar eigen kleur (witte dame op licht, zwarte dame op donker) en de koning die staat ernaast.

Hoe de stukken bewegen
De pion loopt vooruit, één vakje per zet. Bij zijn eerste zet mag hij ook twee vakjes vooruit. Slaan doet een pion diagonaal, één vakje naar voren. Komt een pion aan de overkant van het bord, dan wordt hij gepromoveerd tot een ander stuk, meestal een dame.
De toren beweegt in rechte lijnen: horizontaal of verticaal, zo ver als je wilt zolang er niets in de weg staat.
De loper beweegt enkel diagonaal, zo ver als je wilt. Je loper blijft altijd op dezelfde kleur vakjes.
Het paard springt in een L-vorm: twee vakjes in een rechte lijn en dan één opzij. Het paard is het enige stuk dat over andere stukken heen mag springen.
De dame is het sterkste stuk. Zij combineert de zetten van toren én loper.
De koning mag één vakje in elke richting. Hij is het belangrijkste stuk, maar in het begin ook vrij kwetsbaar. Hij mag nooit naar een vakje waar hij zou worden aangevallen.
Stukken slaan of nemen doe je door met je stuk op het vakje van een tegenstandersstuk te gaan staan. Het geslagen stuk verdwijnt van het bord.

Speciale zetten
Er zijn drie regels die beginners vaak verrassen:
1. Rokade: de koning gaat twee vakjes naar een toren toe, en die toren springt eroverheen. Zo breng je je koning in veiligheid en activeer je je toren. Dit mag alleen als beide stukken nog niet bewogen hebben, er niets tussen staat en de koning niet in, door of naar een aangevallen vakje gaat.
2. En passant: als een pion twee vakjes vooruit gaat en daarbij langs een vijandelijke pion komt, mag die vijandelijke pion hem slaan alsof hij maar één vakje had gezet. Dit moet direct de volgende zet.
3. Promotie: een pion die de laatste rij bereikt, wordt een dame, toren, loper of paard.

Schaak, mat en pat
Als je de koning van je tegenstander aanvalt, zeg je (of denk je) "schaak". Hij moet dan meteen reageren: de koning verplaatsen, het aanvallende stuk slaan of ertussen gaan staan. Lukt dat niet, dan is het mat en heb je gewonnen.
Word je koning niet aangevallen, maar kun je geen enkele toegestane zet doen? Dan is het pat, en eindigt de partij in remise. Ook remise ontstaat als beide spelers akkoord gaan, of als geen van beiden nog genoeg materiaal heeft om mat te zetten.

Drie tips voor de opening
Je hoeft geen theorie uit je hoofd te leren om goed te beginnen. Onthoud deze basisprincipes:
• Beheers het centrum. Zet pionnen op de middelste vakjes en richt je stukken erop.
• Ontwikkel je stukken. Haal je paarden en lopers vroeg in het spel, en laat je dame niet te snel uitrukken.
• Rokeer vroeg. Een veilige koning is een gelukkige koning.

Een korte waardering van de stukken
Om te bepalen of een ruil goed is, geven schakers punten aan stukken: een pion is 1 punt, een paard of loper 3, een toren 5 en een dame 9. Ruil je een toren (5) voor een paard (3), dan verlies je dus punten. De koning heeft geen waarde: hij kan immers nooit geslagen worden.

Veelgemaakte beginnersfouten
• Elke zet met hetzelfde stuk doen in de opening
• Te vroeg met de dame aanvallen
• Stukken laten hangen: een stuk dat aangevallen wordt zonder dat het verdedigd is
• Niet kijken naar wat de tegenstander van plan is. Vraag jezelf bij elke zet af: wat wil mijn tegenstander eigenlijk?

Hoe word je beter?
Speel veel, en analyseer je partijen achteraf. Dagelijks een paar puzzels oplossen doet wonderen. Daarnaast is het leerzaam om eindspelen te bestuderen, bijvoorbeeld hoe je mat zet met koning en toren tegen koning.

Tot slot
Schaken leren is vooral oefenen en plezier hebben. Je gaat verliezen, vooral in het begin, en dat hoort erbij: elke nederlaag leert je iets. Zet het bord klaar, doe je eerste zet, en wie weet zit je over een paar weken al op de schaakclub.

Veel succes en speelplezier!